Toplum sözleşmesi, devletin ve siyasi otoritenin meşruiyetini, özgür ve eşit bireylerin kendi aralarında yaptığı varsayımsal bir anlaşmaya dayandıran siyaset felsefesi kuramıdır. Bu kurama göre insanlar, güvenlik ve düzen gibi faydalar karşılığında bazı özgürlüklerinden vazgeçmeyi kabul eder. Kuramın en bilinen temsilcileri Hobbes, Locke ve Rousseau’dur; 20. yüzyılda John Rawls onu yeniden canlandırmıştır.
İçindekiler (7 başlık)
Aşağıda toplum sözleşmesi nedir sorusunu doğa durumu kavramıyla, Hobbes, Locke ve Rousseau’nun farklı yorumlarıyla, Rawls’un bilgisizlik peçesiyle ve kurama yöneltilen eleştirilerle birlikte ele alıyoruz.
Toplum sözleşmesi kuramı neyi açıklar?
Toplum sözleşmesi kuramı, siyaset felsefesinin en temel sorularından birine cevap arar: İnsanlar neden devlete itaat etmeli? Bir yönetimin bize vergi ödetme, yasa koyma ve yasaları uygulama hakkı nereden gelir?
Kuramın cevabı, bu hakkın tanrısal bir buyruktan ya da güçten değil, yönetilenlerin rızasından geldiğidir. Bu sözleşme çoğu zaman tarihsel bir olay olarak değil, varsayımsal bir anlaşma olarak düşünülür. Soru, “insanlar gerçekten böyle bir sözleşme imzaladı mı?” değil, “akıllı ve özgür insanlar böyle bir düzeni kabul ederler miydi?” sorusudur.
Doğa durumu nedir?
Doğa durumu, hiçbir devletin, yasanın ve ortak otoritenin bulunmadığı varsayımsal bir başlangıç hâlidir. Toplum sözleşmesi kuramcıları, insanların neden devlet kurmayı seçeceğini göstermek için önce devletsiz bir hayatın nasıl olacağını hayal eder.
Stanford Felsefe Ansiklopedisi’nin sözleşmecilik maddesi, toplum sözleşmesinin iki temel öğesi olduğunu belirtir: başlangıç durumunun tarifi ve sözleşmeye taraf olanların tarifi. Bu başlangıç durumu modern siyaset filozoflarında “doğa durumu”, Rawls’ta ise “özgün durum” adını alır. Doğa durumunu nasıl tarif ettiğiniz, nasıl bir devlete ulaştığınızı büyük ölçüde belirler.
Hobbes, Locke ve Rousseau’ya göre toplum sözleşmesi nedir?
Üç düşünür de toplum sözleşmesi fikrini kullanır ama doğa durumunu ve sözleşmenin sonucunu çok farklı tarif eder. Bu yazı için hazırladığımız karşılaştırma tablosu farkları özetliyor:
| Düşünür | Doğa durumu nasıldır? | İnsanlar neden sözleşme yapar? | Sonuçta nasıl bir yönetim çıkar? |
|---|---|---|---|
| Thomas Hobbes | Herkesin herkese karşı savaşı, sürekli korku ve güvensizlik | Can güvenliği ve barış için | Güçlü ve mutlak bir egemen |
| John Locke | Doğal yasanın geçerli olduğu, ama anlaşmazlıkları çözecek tarafsız yargıcın olmadığı durum | Yaşam, özgürlük ve mülkiyeti daha iyi korumak için | Sınırlı, rızaya dayalı ve gerektiğinde değiştirilebilen bir yönetim |
| Jean-Jacques Rousseau | İnsanın görece özgür ve bağımsız olduğu ilk hâl; bozulma toplumla gelir | Özgürlüğü kaybetmeden ortak bir düzen kurmak için | Genel iradeye dayanan halk egemenliği |
Hobbes neden güçlü bir devlet istedi?
Hobbes, 1651’de yayımlanan Leviathan adlı eserinde doğa durumunu karanlık bir tabloyla anlatır. Ortak bir otorite yoksa herkes kendi hayatta kalması için başkalarına saldırabilir. Böyle bir ortamda tarım, ticaret ve bilim gelişemez; hayat güvensiz ve kısadır. Hobbes’a göre bu korkudan kurtulmanın tek yolu, insanların haklarının büyük kısmını güçlü bir egemene devretmesidir.
Locke’un yaklaşımı neden farklı?
Locke’a göre doğa durumu savaş demek değildir. İnsanların doğuştan gelen hakları vardır ve doğal yasa onları korur. Sorun, bu hakların ihlal edildiği durumlarda tarafsız bir yargıcın bulunmamasıdır. Devlet bu eksikliği gidermek için kurulur. Devlet halkın haklarını çiğnerse, halkın ona direnme hakkı doğar. Bu düşünce, sonraki anayasal demokrasilere önemli bir ilham kaynağı oldu.
Rousseau’nun genel iradesi nedir?
Rousseau 1762’de yayımlanan Toplum Sözleşmesi adlı eserinde, insanın özgür doğduğu hâlde her yerde zincire vurulduğu tespitiyle başlar. Ona göre meşru bir toplum, herkesin kendini bütün topluluğa verdiği ve böylece yalnızca kendi koyduğu yasaya uyduğu bir düzendir. SEP’in Rousseau maddesi, genel irade fikrinin ve özgürlük ile otoriteyi uzlaştırma iddiasının onun siyaset felsefesinin merkezinde olduğunu gösterir. Genel irade, bireylerin özel çıkarlarının toplamı değil, ortak iyiye yönelen iradedir.
Rawls’un bilgisizlik peçesi nedir?
John Rawls, 1971’de yayımlanan Bir Adalet Teorisi adlı eserinde toplum sözleşmesi fikrini adalet ilkelerini belirlemek için kullandı. Rawls’un “özgün durum” adını verdiği düşünce deneyinde insanlar, toplumun temel kurallarını seçerken bilgisizlik peçesinin arkasındadır.
Bu peçe şu bilgileri gizler:
- Toplumda zengin mi yoksul mu olacağınızı.
- Hangi yeteneklere sahip olacağınızı.
- Cinsiyetinizi, kökeninizi ve inancınızı.
- Nasıl bir hayatı iyi bulacağınızı.
Kendi konumunu bilmeyen biri, belirli bir grubu kayıran kurallar seçmeye yanaşmaz. Rawls’a göre bu koşullarda seçilecek ilkeler adil ilkelerdir. Bu yaklaşım, sonuçlara göre doğru ve yanlışı belirleyen faydacılık anlayışına güçlü bir alternatif olarak geliştirildi.
SEP’in sözleşmecilik maddesi, her sözleşmeci kuramın bilgisizlik peçesini kabul etmediğini de belirtir. Örneğin David Gauthier’nin yaklaşımında taraflar kendi özelliklerini ve sahip olduklarını tam olarak bilir.
Toplum sözleşmesi kuramına hangi eleştiriler yöneltilir?
Toplum sözleşmesi siyaset felsefesinin en etkili kuramlarından biridir ama ciddi eleştirilerle de karşılaşır:
- Tarihsel gerçeklik itirazı: Hiç kimse böyle bir sözleşme imzalamadı. Varsayımsal bir anlaşma, gerçek insanları neden bağlasın?
- Rıza itirazı: Bir ülkede doğup orada yaşamak, devlete rıza göstermek anlamına mı gelir? Çoğu insanın başka bir seçeneği yoktur.
- Dışlananlar itirazı: Sözleşmeye kimlerin taraf sayıldığı önemlidir. Eleştirmenler, klasik kuramların kadınları, köleleştirilmiş insanları ya da başka grupları hesaba katmadığını vurgular.
- Hayvanlar ve gelecek kuşaklar: Anlaşma yapamayan varlıklara karşı yükümlülüklerimiz bu modelde nasıl açıklanır?
Toplum sözleşmesi ile ahlak arasında nasıl bir bağ var?
Toplum sözleşmesi fikri yalnızca devlete değil, ahlaka da uygulanır. Bu yaklaşıma göre ahlak kuralları, birlikte yaşamak zorunda olan insanların herkes için kabul edilebilir bulacağı kurallardır. SEP’in maddesi, Hobbes çizgisindeki sözleşmecilik ile Kant’tan esinlenen sözleşmecilik arasında ayrım yapar. Kant’ın evrensel ahlak yasası düşüncesinin arka planı için kategorik imperatif yazımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Toplum sözleşmesi nedir, kısaca?
Toplum sözleşmesi, devletin meşruiyetinin, insanların güvenlik ve düzen karşılığında bazı özgürlüklerinden vazgeçmeyi kabul ettiği varsayımsal bir anlaşmaya dayandığını savunan kuramdır.
Toplum sözleşmesi kitabını kim yazdı?
Toplum Sözleşmesi adlı eseri Jean-Jacques Rousseau yazdı ve kitap 1762’de yayımlandı. Ancak toplum sözleşmesi fikrini kullanan tek düşünür Rousseau değildir; Hobbes ve Locke da bu geleneğin kurucuları arasındadır.
Hobbes ile Locke arasındaki temel fark nedir?
Hobbes doğa durumunu bir savaş hâli olarak görür ve güçlü bir egemeni savunur. Locke ise doğa durumunda da doğal hakların var olduğunu düşünür ve sınırlı, halkın rızasına dayalı bir yönetimi savunur.
Toplum sözleşmesi gerçek bir belge mi?
Hayır. Toplum sözleşmesi, imzalanmış bir belge değil, siyasi otoritenin meşruiyetini açıklamak için kullanılan bir düşünce modelidir.






