İçeriğe geç
Akış

Septisizm Nedir? Pyrrhon’dan Descartes’a Şüphecilik Felsefesi

Septisizm nedir? Pyrrhon'un yargıyı askıya alma ilkesi, Akademik şüphecilikle farkı, Agrippa'nın 5 argümanı ve Descartes'ın yöntemsel şüphesi.

Mavi gökyüzü altında kayalık bir tepede yükselen antik Yunan tapınağının sütunları
Kısa cevap: Septisizm, yani şüphecilik, kesin bilgiye ulaşılıp ulaşılamayacağından kuşku duyan ve kanıtı yetersiz her konuda yargıyı askıya almayı öneren felsefe akımıdır. Kurucusu sayılan kişi Elisli Pyrrhon’dur. Descartes’ın yöntemsel şüphesi ise kuşkuyu varılacak bir nokta olarak değil, kesin bilgiye götüren bir araç olarak kullanır.

Şüpheci birinin “hiçbir şey bilinemez” dediği sanılır, oysa antik şüpheciler bu cümleyi bile iddia etmekten kaçınırdı. Asıl soru, şüpheciliğin gündelik bir güvensizlikten ne farkı olduğu ve hangi argümanlarla çalıştığıdır. Aşağıda iki antik okulu yan yana koyan bir karşılaştırma tablosu, şüphecilerin kullandığı beş argüman kalıbının numaralı listesi ve suya batırılmış bir kalem üzerinden adım adım bir örnek bulacaksınız. Konunun genel çerçevesi için epistemoloji, yani bilgi felsefesi yazımıza da bakabilirsiniz.

İçindekiler (7 başlık)
  1. Septisizm ne demek?
  2. Septisizmin kurucusu kimdir?
  3. Pyrrhonculuk ile Akademik şüphecilik farkı nedir?
  4. Şüpheciler hangi argümanları kullanır?
  5. Descartes’ın yöntemsel şüphesi neden farklı?
  6. Gündelik hayatta septik düşünme nasıl görünür?
  7. Sık sorulan sorular

Septisizm ne demek?

Septisizm, Yunanca skepsis kelimesinden gelir ve bu kelimenin anlamı “araştırma, inceleme”dir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi’ne göre “septik” kelimesi kelime anlamıyla “araştırmacı” demektir. Yani ilk şüpheciler kendilerini her şeyi reddeden kişiler olarak değil, araştırmayı bitirmemiş kişiler olarak görüyordu.

Türkçede aynı akım için şüphecilik, kuşkuculuk ve skeptisizm adları da kullanılır. TDV İslâm Ansiklopedisi felsefe literatüründe iki şüphecilik ayırır: şüpheyi değişmez bir tutum olarak benimseyen anlayış ve gerçeğe ulaşmak için şüpheyi bir yöntem olarak kullanan anlayış. Bu ayrım, aşağıdaki bütün başlıkların anahtarıdır.

Akımın karşıtı dogmatizmdir. Dogmatik düşünür bir konuda kesin hükme vardığını söyler; şüpheci ise aynı konuda karşıt görüşlerin eşit ağırlıkta olduğunu gösterip hüküm vermeyi erteler.

Septisizmin kurucusu kimdir?

Septisizmin kurucusu olarak Elisli Pyrrhon (Piron) kabul edilir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi onun yaşamını yaklaşık MÖ 365/360 ile 275/270 arasına yerleştirir. Pyrrhon hiçbir şey yazmadı; görüşlerini öğrencisi Timon aktardı.

Timon’a göre mutlu olmak isteyen kişi üç soruya bakmalıdır: Şeylerin doğası nasıldır, onlara karşı nasıl bir tavır almalıyız ve bu tavrın sonucu ne olur? Pyrrhon’un cevabı, şeylerin belirlenemez olduğu ve bu yüzden hiçbirine kesin hüküm bağlanmaması gerektiğidir. Timon’a göre bunun sonucu önce suskunluk (aphasia), sonra kaygısızlık, yani ataraksia olur.

Şüphecilik tek kişinin düşüncesi olarak kalmadı. Stanford ansiklopedisi şüpheci hareketin yaklaşık MÖ 3. yüzyılda başladığını ve MS 2. yüzyılda Sextus Empiricus ile kapandığını belirtir. Bu dönemin başlıca adları Pyrrhon, Timon, Arkesilaos, Karneades, Ainesidemos ve Sextus Empiricus’tur. Ansiklopedi, şüphecilerin Protagoras’ın göreceliği gibi daha eski görüşlerle de tartıştığını belirtir; Protagoras’ı sofistler kimdir yazımızda anlattık.

Pyrrhonculuk ile Akademik şüphecilik farkı nedir?

Mavi gökyüzü altında, elini çenesine dayamış oturan Sokrates'in taş heykeli
Atina’da düşünceli bir pozda oturan Sokrates heykeli. Akademik şüphecilik, Sokrates’in sorgulayan tavrını örnek aldı. Fotoğraf: Anne O’Sullivan / Pexels

Antik şüphecilik iki kola ayrılır: Pyrrhon’un adını taşıyan Pyrrhonculuk ve Platon’un kurduğu okulda gelişen Akademik şüphecilik. Arkesilaos’un yaklaşık MÖ 268 dolaylarında Akademia’nın başına geçmesiyle okul, Sokrates’in sorgulayıcı yöntemine dönerek şüpheci bir yöne evrildi.

ÖlçütPyrrhonculukAkademik şüphecilik
Çıkış noktasıPyrrhon ve TimonPlaton’un Akademia’sı, Arkesilaos ile
Örnek aldığı figürPyrrhon’un sarsılmaz yaşamıSokrates’in sorgulayan tavrı
HedefYargıyı askıya alarak kaygısızlığa ulaşmakDogmatik görüşlerin temellerini çürütmek
Görünüşlere bakışıGörünüşleri izleyerek yaşarGörünüşe değil, inancın gerekçesine odaklanır
Önemli adlarAinesidemos, Sextus EmpiricusArkesilaos, Karneades

Stanford ansiklopedisi, iç huzuru hedef alan yaşam idealinin Akademik şüphecilikte yer almadığını vurgular. Yani bir Pyrrhoncu için şüphe bir yaşam biçimidir, bir Akademik içinse öncelikle bir tartışma tekniğidir. Akademia’nın kurucusu Platon’un bilgi anlayışını merak ediyorsanız Platon’un mağara alegorisi iyi bir başlangıçtır.

Şüpheciler hangi argümanları kullanır?

En bilinen şüpheci araç, Sextus Empiricus’un aktardığı ve Agrippa’ya atfedilen beş kip (beş tropos) dizisidir. Her biri, bir iddianın neden kesin kabul edilemeyeceğini gösteren bir kalıptır:

  1. Anlaşmazlık: Bir konuda hem gündelik görüşler hem filozoflar arasında çözülmemiş bir çatışma varsa hüküm askıya alınır.
  2. Sonsuz geriye gidiş: Bir iddiayı destekleyen gerekçe de desteğe ihtiyaç duyar ve bu zincir hiç bitmez.
  3. Görelilik: Bir şey hep onu değerlendiren kişiye ve yanındaki şeylere göre öyle görünür.
  4. Varsayım: Dogmatik düşünür zinciri bir yerde keser ve başlangıç noktasını kanıtsız kabul eder.
  5. Döngüsellik: Bir iddiayı doğrulayacak şey, doğrulanmak için o iddianın kendisine dayanır.

Bu kalıpları bir tartışmada kolayca görebilirsiniz. “Bu haber doğru, çünkü güvenilir bir site yazdı; site güvenilir, çünkü doğru haberler yazıyor” diyen biri beşinci kalıba, yani döngüselliğe düşmüştür.

Descartes’ın yöntemsel şüphesi neden farklı?

Descartes şüpheyi bir varış noktası değil, bir eleme aracı olarak kullanır. TÜBİTAK Ansiklopedisi’ne göre yöntemsel kuşkuculuk, sağduyuya uygun olsa bile kesinliği açık olmayan her yargıyı yanlış kabul eder. Geriye şüphe edilemeyen bir şey kalırsa, bilgi onun üzerine kurulur.

Descartes için o şey şüphe eden zihnin kendisidir: Şüphe etmek bir düşünme biçimidir, düşünen bir bilinç olmadan şüphe olamaz. Ünlü “Düşünüyorum, öyleyse varım” sonucu buradan çıkar; ayrıntılı açıklama düşünüyorum öyleyse varım yazımızda. Bu yüzden Descartes klasik anlamda bir şüpheci değil, şüpheyi kesinliğe ulaşmak için kullanan bir rasyonalisttir.

Modern dönemde şüpheciliği en geniş biçimine taşıyan isim ise TÜBİTAK Ansiklopedisi’ne göre David Hume’dur. Hume, zihin içeriklerinin dış dünyadaki nesnelere uyup uymadığından emin olunamayacağını savunurken, zihnin nasıl işlediğinin incelenebileceğini kabul eder.

Gündelik hayatta septik düşünme nasıl görünür?

Ahşap masanın üzerinde ışığı kırarak çevresine parlak desenler yansıtan su dolu cam bardak
Su dolu bir bardak ışığı kırar; kalemin suda kırık görünmesi de görünüş ile gerçek arasındaki bu farktan doğar. Fotoğraf: Pixabay / Pexels

Suyla dolu bir bardağa yarısına kadar batırılmış bir kalem kırık görünür. Aynı gözlem üç farklı tavırla karşılanabilir ve aradaki fark septisizmin ne olduğunu en somut biçimde gösterir:

  1. Dogmatik tavır: “Gördüğüm şey gerçektir, kalem kırıktır.” Hüküm görünüşe dayanır.
  2. Septik tavır: “Kalem bana kırık görünüyor; bardaktan çıkarınca düz görünüyor. Hangisinin kalemin gerçek hali olduğuna dair hüküm vermiyorum.” Görünüş kabul edilir, hüküm askıya alınır.
  3. Yöntemsel tavır: “Gözüm beni yanıltabiliyorsa, gözle edindiğim hiçbir bilgiye güvenmeden önce şüphe götürmeyen bir dayanak arayayım.” Şüphe, daha sağlam bir bilginin başlangıcı olur.

Günlük dilde “şüpheci” kelimesi her şeye güvensizlik duyan kişi için de kullanılır. Felsefi septisizm ise insanlara ya da fikirlere karşı genel bir kuşku değil, kanıt ile hüküm arasındaki ilişkiyi inceleyen bir tutumdur. Aynı tutumun ahlakla ilgili soruları nasıl dönüştürdüğünü görmek isterseniz, Stanford ansiklopedisine göre antik şüphecilerin başlıca tartışma rakiplerinden biri olan Stoacılık ile karşılaştırabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Septisizm ile agnostisizm aynı şey mi?

Hayır. Agnostisizm genellikle Tanrı’nın varlığı gibi belirli bir sorunun bilinemeyeceğini söyler. Septisizm ise bilginin kendisine yönelik daha genel bir kuşkudur ve her türlü iddiaya uygulanabilir.

Septisizm ile nihilizm arasındaki fark nedir?

Nihilizm değerlerin ya da anlamın var olmadığını iddia eder. Antik şüpheci ise böyle bir iddiada da bulunmaz; var ya da yok demek yerine yargıyı askıya alır.

Şüphecilik bir hastalık mı?

Felsefedeki şüphecilik bir hastalık değil, bilgiyle ilgili bir tutumdur. “Şüphecilik hastalığı” diye aranan ve gündelik hayatı zorlaştıran aşırı kuşkular ise felsefi bir konu değildir; böyle bir durumda bir ruh sağlığı uzmanına danışmak gerekir.

Septik filozoflar kimlerdir?

Antik dönemde Pyrrhon, Timon, Arkesilaos, Karneades, Ainesidemos ve Sextus Empiricus öne çıkar. Modern dönemde ise TÜBİTAK Ansiklopedisi’nin vurguladığı gibi David Hume şüpheci düşüncenin en etkili temsilcisidir.

Kaynaklar

Bu yazı faydalı oldu mu?

Yazar

InFreza

622 yazı

InFreza; teknoloji, bilim, sağlık, otomobil, felsefe, sanat ve dizi-film konularında Türkçe açıklayıcı yazılar ve rehberler yayımlayan bir içerik sitesidir. Yazılar yayımlanmadan önce kaynak, bağlantı ve biçim kontrollerinden geçer; yararlanılan kaynaklar yazıların sonundaki…