Materyalizmi öğrenen birinin ikinci sorusu genellikle “materyalist olmak ateist olmak mı demek?” olur ve bu soruya Türkçe başvuru kaynakları bile farklı cevap verir. Aşağıda dört materyalizm biçimini dönemi ve temsilcisiyle gösteren bir tablo, iki ansiklopedinin bu konudaki görüş ayrılığı ve gündelik dildeki “materyalist” kelimesiyle farkı var.
İçindekiler (9 başlık)
Materyalizm ne demek?
Kelime Latince materia (madde) sözcüğünden gelir; Türkçede maddecilik ya da özdekçilik diye de karşılanır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre materyalizm, var olan her şeyin maddeden ibaret olduğunu, maddeden bağımsız bir fizik ötesi alan bulunmadığını ve olup biten her şeyin maddi sebeplerle açıklanabileceğini ileri süren görüşlerin genel adıdır.
TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi de aynı çekirdeği verir: varlığın özü ve temel yapı taşı maddidir. Madde kendi kendini hareket ettirecek güce sahiptir, ama bu güç bilinçli bir özne değildir. Doğayı hareket ettiren şey doğaüstü değil, doğaya içkindir.
Materyalizmin kökü nereye dayanır?
Sistemli materyalizmin başlangıcı MÖ 5. ve 4. yüzyılda Leukippos ile Demokritos’un geliştirdiği atomculuktur. Bu düşünürlere göre evren atomlardan ve boşluktan oluşur; atomlar yaratılmamıştır, yok olmaz ve sürekli hareket hâlindedir. Bir elmanın rengi ya da tadı bile, bu görüşe göre atomların dizilişinin bir sonucudur.
Atomculuk daha sonra Epikuros ve Lucretius ile sürdü. Epikuros’un haz anlayışı da bu maddeci evren tablosunun üstüne kuruludur; ayrıntısı Epikürcülük yazısında. TÜBİTAK maddesine göre Helenistik dönemin diğer büyük akımı olan Stoacılık da materyalist bir dünya görüşüne sahipti.
Materyalizm kelimesi ne zaman ortaya çıktı?
Düşünce eski olsa da kelime yenidir. TÜBİTAK maddesine göre “materyalizm” terimini ilk kez Henry More, 1668’de yayımlanan Divine Dialogues adlı eserinde kullandı. Terimin anlamı 1715-1716’daki Leibniz-Clarke mektuplaşmasında belirginleşti; Clarke materyalizmi, dünyanın Tanrı’nın müdahalesi olmadan, yapıcısı olmadan işleyen bir saat gibi çalıştığı tasavvuru olarak betimledi.
İlk felsefi tanım ise J. G. Walch’ın 1726 tarihli Philosophisches Lexicon‘unda yer alır: tinsel tözleri inkâr edip yalnızca cisimsel tözü kabul eden sisteme materyalizm denir. Walch bu tanımla Hobbes’u ve Spinoza’yı işaret ediyordu.
Materyalizmin türleri nelerdir?
Materyalizm tek bir öğreti değil, aynı çekirdek fikri farklı biçimlerde işleyen bir aileye benzer. TÜBİTAK ve TDV maddelerinde öne çıkan dört biçim şöyle özetlenebilir:
| Biçim | Dönem | Temsilciler | Ana fikir |
|---|---|---|---|
| Antik atomculuk | MÖ 5.-1. yüzyıl | Leukippos, Demokritos, Epikuros, Lucretius | Her şey atomlar ve boşluktan oluşur. |
| Mekanik materyalizm | 17.-18. yüzyıl | Hobbes, Fransız materyalistleri | Evren, parçaları neden-sonuç zinciriyle işleyen büyük bir makinedir. |
| Diyalektik materyalizm | 19. yüzyıl | Marx, Engels | Madde karşıtlıklar içinde sürekli değişir ve gelişir. |
| Tarihsel materyalizm | 19. yüzyıl | Marx, Engels | Toplumların tarihini maddi üretim koşulları belirler. |
Tablodaki ayrımın pratik bir sonucu var: Marx, Hobbes’un mekanik materyalizmini “tek yanlı” ve “mekanik” bulmuştur. Yani materyalistler kendi aralarında da tartışır.
Mekanik materyalizm neyi savunur?

Mekanik materyalizm, insanı ve doğayı bir saatin dişlileri gibi düşünür. TÜBİTAK maddesinin aktardığı yaygın tanımlarda bu görüş, yalnızca maddenin gerçek olduğunu ve madde ile maddenin değişimleri dışında hiçbir şeyin var olmadığını söyler. Bu yaklaşım bilinci de maddenin hareketine indirger.
Bu çizgi, her olayın önceki nedenlerle belirlendiğini söyleyen determinizm ile yakından ilişkilidir. TDV maddesi de materyalizmin determinizmi esas aldığını ve doğada amaçlılığa (teleoloji) yer tanımadığını belirtir. Örneğin bir kuşun yuva yapması, bu görüşe göre bir amaçla değil, fizik ve biyolojinin yasalarıyla açıklanır.
Diyalektik ve tarihsel materyalizm nedir?

Marx ve Engels, maddeyi durağan bir makine olarak değil, kendi içindeki çelişkilerle değişen bir süreç olarak gördü. Bu yöntemi Hegel’den aldılar ama tersine çevirdiler: Hegel’de gelişen şey tin iken, onlarda gelişen şey maddedir. Yöntemin kendisi diyalektik nedir yazısında daha ayrıntılı anlatılıyor.
Tarihsel materyalizm aynı fikri topluma uygular. Somut bir örnekle: bu görüşe göre bir dönemin hukuku, sanatı ve ahlak anlayışı, o toplumun nasıl üretim yaptığından (tarım, el zanaatı, fabrika) bağımsız düşünülemez.
Materyalizm ateizm mi demek?
Bu konuda iki Türkçe başvuru kaynağı farklı yerde durur, okurun bunu bilmesi faydalı olur:
- TDV İslâm Ansiklopedisi materyalizmi, tabiat üstü bir gücün bulunmadığını ileri süren, “özünde tanrıtanımaz” doktrinler bütünü olarak tanımlar.
- TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi ise materyalizmin öncelikli kaygısının teolojik değil felsefi olduğunu, bu bakımdan bir “ateist öğreti” olmadığını ve bilinemezciliğin bir biçimi de sayılmayacağını yazar.
Ortak nokta şudur: materyalizm bir varlık görüşüdür (ne var?), ateizm ise Tanrı’nın varlığı hakkında bir yargıdır. Pratikte birçok materyalist ateist olsa da iki kavram tanım olarak aynı soruya cevap vermez.
Materyalizmin karşıtı nedir?
Felsefede materyalizmin karşıtı idealizmdir. Materyalist zihni maddeyle, idealist maddeyi zihinle açıklar. Madde ile ruhu iki ayrı töz sayan düalizm de materyalizmin karşısındadır; TDV maddesine göre materyalizm bu ikiliğe karşı çıkar ve maddeyi tek gerçek kabul eder.
Gündelik Türkçedeki “materyalist” ise başka bir anlam taşır: parayı ve eşyayı her şeyin önüne koyan kişi. Bu kullanım felsefi öğretiyle yalnızca kelime kökü üzerinden bağlantılıdır.
Sık sorulan sorular
Materyalizmin kurucusu kimdir?
Sistemli materyalizmin kurucuları olarak atomculuğu geliştiren Leukippos ve Demokritos gösterilir. Terimin kendisi ise 17. yüzyılda ortaya çıkmıştır.
Materyalizm Türkiye’ye nasıl girdi?
TÜBİTAK maddesine göre materyalizm Türk düşünce dünyasına Baha Tevfik’in Felsefe Mecmuası aracılığıyla girmiştir.
Materyalist kime denir?
Felsefede, var olan her şeyin maddeden ibaret olduğunu savunan kişiye denir. Gündelik dilde ise maddi çıkarı öne çıkaran kişi için kullanılır.
Fizikalizm ile materyalizm aynı mı?
Çok yakındırlar. Fizikalizm, materyalizmin çağdaş fiziğe dayanan biçimi gibi düşünülebilir: var olan her şeyin fiziğin tarif ettiği şeylerden oluştuğunu söyler.






