İçeriğe geç
Akış

Kutup Yıldızı Nedir? Nasıl Bulunur, Hangi Yönü Gösterir?

Kutup Yıldızı nedir, hangi yönü gösterir? Polaris'in Büyük Kepçe ile nasıl bulunduğu, diğer adı Demirkazık, enlem bulma ve gelecekteki kutup yıldızları.

Kutup Yıldızı yazısının kapağı: gök kutbu çevresinde dairesel yıldız izleri çizen uzun pozlamalı gece fotoğrafı
Kısa cevap: Kutup Yıldızı, gökyüzünün kuzey kutbuna en yakın parlak yıldız olan Polaris’tir ve kuzey yönünü gösterir. Küçükayı takımyıldızının kuyruğunun ucunda yer alır, yaklaşık 448 ışık yılı uzaklıktadır. Büyük Kepçe’nin ucundaki iki yıldız izlenerek kolayca bulunur ve Türkçede eski adıyla Demirkazık olarak da bilinir.

Gece boyunca bütün yıldızlar gökyüzünde yavaşça yer değiştirirken biri neredeyse hiç kıpırdamaz. Uzun pozlamalı fotoğraflarda yıldızların çizdiği dairelerin tam merkezinde duran bu yıldız, yüzyıllardır denizcilerin ve yolcuların pusulası olmuştur. Aşağıda Kutup Yıldızı’nın neden yerinden oynamadığını, nasıl bulunduğunu, hangi yönü gösterdiğini ve bir gün neden yerini başka bir yıldıza bırakacağını anlatıyoruz.

İçindekiler (8 başlık)
  1. Kutup Yıldızı nedir?
  2. Kutup Yıldızı neden hareket etmiyor gibi görünür?
  3. Kutup Yıldızı nasıl bulunur?
  4. Kutup Yıldızı hangi yönü gösterir?
  5. Kutup Yıldızı’nın diğer adı nedir?
  6. Polaris nasıl bir yıldızdır?
  7. Kutup Yıldızı hep aynı mı kalacak?
  8. Sıkça sorulan sorular

Kutup Yıldızı nedir?

Kutup Yıldızı, Dünya’nın dönme ekseninin kuzeye doğru uzantısının gökyüzünde işaret ettiği noktaya, yani kuzey gök kutbuna en yakın parlak yıldızdır. Bugün bu yıldız Polaris’tir; bilimsel adı Alfa Ursae Minoris’tir. Britannica’ya göre Polaris, Küçükayı takımyıldızının (ve onun içindeki Küçük Kepçe şeklinin) kuyruğunun ucunda yer alır.

Sanılanın aksine Polaris gökyüzünün en parlak yıldızı değildir. Kadir değeri 2,00 civarındadır; şehir ışıklarından uzak bir yerde rahatça görülür ama Sirius gibi parlak yıldızların yanında sönük kalır. Onu özel kılan parlaklığı değil, gökyüzündeki konumudur. Gece gördüğümüz diğer yıldızlar gibi Polaris de Samanyolu galaksisi içindeki sayısız yıldızdan biridir.

Kutup Yıldızı neden hareket etmiyor gibi görünür?

Uzun pozlamalı gece fotoğrafında bir minarenin üzerinde gök kutbu çevresinde dönen yıldız izleri
Uzun pozlamada yıldızlar gök kutbunun çevresinde daireler çizer; fotoğraf Pakistan’ın Risalpur kentinde çekildi. Fotoğraf: Zeeshan Rahat Sultan / Pexels

Yıldızların gece boyunca doğudan batıya kaydığını görürüz, ama hareket eden aslında yıldızlar değil, kendi ekseni çevresinde dönen Dünya’dır. Dünya’nın ekseni kuzeyde Polaris’in çok yakınından geçtiği için bu yıldız, dönmenin merkezine denk gelir. Diğer yıldızlar onun çevresinde daireler çizer; Polaris ise yaklaşık aynı yerde kalır.

Bu etkiyi en iyi uzun pozlamalı fotoğraflar gösterir: Fotoğraf makinesi kuzeye çevrilip saatlerce açık bırakıldığında yıldızlar iç içe yaylar çizer ve bu yayların merkezinde Polaris’in kısa izi görünür.

Kutup Yıldızı nasıl bulunur?

Polaris’i bulmanın en kolay yolu, Büyükayı takımyıldızındaki yedi parlak yıldızın oluşturduğu kepçe biçimini, yani Büyük Kepçe’yi kullanmaktır. Adım adım şöyle yapılır:

  1. Kuzeye dönün: Açık bir gecede yüzünüzü yaklaşık kuzeye çevirin.
  2. Büyük Kepçe’yi bulun: Dört yıldızın oluşturduğu kepçe gövdesi ve üç yıldızlık sapıyla kolayca seçilen bu şekli arayın.
  3. İşaretçi yıldızları belirleyin: Kepçe gövdesinin, sapın tersindeki kenarını oluşturan iki yıldıza (Dubhe ve Merak) odaklanın.
  4. Çizgiyi uzatın: Merak’tan Dubhe’ye doğru hayalî bir çizgi çekin ve bu çizgiyi iki yıldız arasındaki mesafenin yaklaşık beş katı kadar uzatın.
  5. Polaris’i doğrulayın: Çizginin ulaştığı, çevresinde başka parlak yıldız bulunmayan orta parlaklıktaki yıldız Polaris’tir; Küçük Kepçe’nin sapının ucunu oluşturur.

Büyükayı, Küçükayı ve diğer takımyıldızların adlarını takımyıldızı isimleri yazımızda bulabilirsiniz.

Kutup Yıldızı hangi yönü gösterir?

Bursa'da gece aydınlatılmış bir ağacın üzerinde kuzey gökyüzünde dönen dairesel yıldız izleri
Bursa’da çekilen uzun pozlamalı fotoğrafta yıldız izleri, kuzey gök kutbunun çevresinde dönüyor. Fotoğraf: Şahin Sezer Dinçer / Pexels

Kutup Yıldızı kuzeyi gösterir. Polaris’ten yere doğru dik bir çizgi indirdiğinizde ufukta ulaştığınız nokta, coğrafi kuzeye çok yakındır. Bu yüzden kuzeyi gösteren yıldız, pusulanın gösterdiği manyetik kuzeyden farklı olarak gerçek kuzeye yakın bir yön verir.

Polaris’in bir başka faydası da enlem bulmaktır. Britannica’ya göre denizciler kutup yıldızını kuzey-güney yönünü ve enlemi belirlemek için kullanmıştır. Polaris’in ufuktan yüksekliği, gözlemcinin bulunduğu enleme yaklaşık eşittir: Ekvator’da ufka yakın görünür, Kuzey Kutbu’nda ise neredeyse tam tepede durur. Türkiye’den bakıldığında kuzey ufkunun yaklaşık 36 ile 42 derece üzerinde görülür.

Kutup Yıldızı’nın diğer adı nedir?

Kutup Yıldızı’nın Türkçedeki eski adı Demirkazık’tır. Uluslararası literatürde Polaris, bilimsel adlandırmada ise Alfa Ursae Minoris olarak geçer. İngilizcede “North Star” (Kuzey Yıldızı) ya da “Pole Star” (Kutup Yıldızı) adları da kullanılır.

Polaris nasıl bir yıldızdır?

Polaris, çıplak gözle tek bir nokta gibi görünse de aslında üçlü bir yıldız sistemidir. Sistemin ana yıldızı, parlaklığı düzenli olarak artıp azalan Sefeid türünde bir değişen yıldızdır; parlaklık değişimi yaklaşık dört günde bir tekrarlanır. Britannica’ya göre Polaris, bize en yakın Sefeid değişen yıldızıdır ve yaklaşık 447,6 ışık yılı uzaklıktadır. Bu da bugün gördüğümüz ışığın yaklaşık 450 yıl önce yola çıktığı anlamına gelir; bu mesafenin ne demek olduğunu ışık yılı nedir yazımızda anlattık.

Kutup Yıldızı hep aynı mı kalacak?

Hayır. Dünya’nın dönme ekseni, dönen bir topacın ekseni gibi yavaşça bir koni çizer. Presesyon (yalpalama) denen bu hareket nedeniyle gök kutbu, yaklaşık 25.772 yılda gökyüzünde küçük bir daire tamamlar. Böylece zaman içinde farklı yıldızlar kutup yıldızı olur:

DönemKutup yıldızıNot
MÖ 2700 civarıThuban (Alfa Draconis)Ejderha takımyıldızında
GünümüzPolaris (Alfa Ursae Minoris)Kutba en çok 2100 civarında yaklaşacak
MS 14.000 civarıVega (Alfa Lyrae)Çok daha parlak bir kutup yıldızı olacak

Güney yarımkürede ise parlak bir kutup yıldızı yoktur. Bugünkü güney kutup yıldızı Sigma Octantis yalnızca beşinci kadirdendir ve çıplak gözle zorlukla görülür.

Sıkça sorulan sorular

Kutup Yıldızı en parlak yıldız mı?

Hayır. Polaris yaklaşık 2,00 kadirlik orta parlaklıkta bir yıldızdır. Gece gökyüzünün en parlak yıldızı Sirius’tur.

Kutup Yıldızı güney yarımküreden görülür mü?

Polaris, Ekvator’un güneyine geçildikçe ufkun altında kalır. Güney yarımkürenin büyük bölümünden görülmez.

Kutup Yıldızı ile Çoban Yıldızı aynı mı?

Hayır. Halk arasında Çoban Yıldızı denen parlak cisim aslında bir yıldız değil, Venüs gezegenidir. Kutup Yıldızı ise Polaris’tir.

Kaynaklar

Bu yazı faydalı oldu mu?

Yazar

InFreza

536 yazı

InFreza; teknoloji, bilim, sağlık, otomobil, felsefe, sanat ve dizi-film konularında Türkçe açıklayıcı yazılar ve rehberler yayımlayan bir içerik sitesidir. Yazılar yayımlanmadan önce kaynak, bağlantı ve biçim kontrollerinden geçer; yararlanılan kaynaklar yazıların sonundaki…