İçeriğe geç
Akış

Dalak Ne İşe Yarar? Sol Kaburgaların Altındaki Kan Süzgeci

Dalak ne işe yarar? Kanı süzme, akyuvar üretimi ve kan hücresi dengesi; dalak büyümesinin işaretleri, dalaksız yaşam ve acil belirtiler.

Çimenlik bir alanda siyah spor kıyafetli bir kişinin elini karnının sol yanına koyması
Kısa cevap: Dalak, kanı süzen ve enfeksiyonla savaşan bir organdır: yaşlanmış ya da hasar görmüş alyuvarları ayıklar, akyuvar ve antikor üretimine katılır, kan hücrelerinin düzeyini dengeler. Sol kaburgaların arkasında, mideye komşu, yumruk büyüklüğündedir. Dalak alınırsa yaşam sürer, ancak enfeksiyon riski artar.

Görevlerden sonra akla gelen soru genellikle şudur: dalak büyürse ne olur, sol kaburgaların altındaki ağrı ne zaman ciddidir? Aşağıda görevleri bir tabloda topladık, büyümenin ve yırtılmanın işaretlerini de ayrı ayrı sıraladık.

İçindekiler (6 başlık)
  1. Dalak nerede bulunur?
  2. Dalak ne işe yarar?
  3. Dalak büyümesi nasıl anlaşılır?
  4. Dalak alınırsa ne olur?
  5. Ne zaman doktora gidilmeli?
  6. Sıkça sorulan sorular

Dalak nerede bulunur?

Dalak, karın boşluğunun sol üst bölümünde, midenin hemen yanında ve sol alt kaburgaların arkasında yer alır. NHS ve Cleveland Clinic yetişkinlerde dalağın kabaca bir yumruk büyüklüğünde olduğunu belirtir; Cleveland Clinic bunu bir avokadoya da benzetir.

Kaburgaların koruması altında olduğu için normal boyuttaki dalak dışarıdan elle hissedilmez. NHS’ye göre büyümüş dalak çoğu zaman muayenede karın elle yoklanarak fark edilir; kan testi, BT ya da MR ile doğrulanır.

Dalak ne işe yarar?

Mikroskop altında boyanmış kan yaymasında çok sayıda alyuvar ve aralarında koyu çekirdekli akyuvarlar
Dalağın beyaz pulpası akyuvar üretir, kırmızı pulpası ise yaşlanmış alyuvarları kandan ayıklar. Fotoğraf: Bioscience Image Library by Fayette Reynolds / Unsplash

Cleveland Clinic dalağı lenf sisteminin, dolayısıyla bağışıklık sisteminin nasıl çalıştığını anlatan zincirin bir halkası olarak tanımlar. Dalağın iki dokusu iki ayrı iş yapar:

BölümNe yapar?Gündelik karşılığı
Beyaz pulpaAkyuvar üretir; bu hücreler antikor yaparKana karışan bir mikroba karşı savunma
Kırmızı pulpaKanı süzer, yaşlı ve hasarlı kan hücrelerini ayıklar, bakteri ve virüsleri yok ederÖmrünü dolduran alyuvarların dolaşımdan çekilmesi
Bütün organAkyuvar, alyuvar ve trombosit düzeyini dengelerKan sayımındaki değerlerin dengede kalması

Bu görevlerin bir kısmı karaciğerin görevleriyle örtüşür. NHS’ye göre dalak alındığında karaciğer bu işlerin birçoğunu üstlenebilir.

Dalak büyümesi nasıl anlaşılır?

Açık mavi zeminin önünde beyaz tişörtlü bir kişi iki eliyle karnının üst bölümünü tutuyor
NHS’ye göre büyümüş dalak sol kaburgaların arkasında rahatsızlık ve çabuk doyma hissi yapabilir. Fotoğraf: cottonbro studio / Pexels

Dalak büyümesi (splenomegali) her zaman belirti vermez. NHS’nin sıraladığı işaretler şunlardır:

  • Az yemeğe rağmen çabuk doyma (büyüyen dalak mideye baskı yapabilir)
  • Sol kaburgaların arkasında rahatsızlık ya da ağrı
  • Sık enfeksiyon geçirme

Nedenler arasında NHS bir enfeksiyon ya da yaralanma sonrası şişmeyi, siroz, lösemi ve romatoid artrit gibi hastalıkları sayar. Dalak düzgün çalışmadığında sağlıklı kan hücrelerini de ayıklamaya başlayabilir; alyuvar azalırsa kansızlık gelişir. Kansızlığın genel işaretleri için demir eksikliği belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.

Büyümüş dalak genellikle hemen alınmaz; NHS’ye göre altta yatan neden tedavi edilir ve dalak izlenir. Bu süreçte temas sporlarından bir süre uzak durmak gerekir, çünkü büyümüş dalak darbeyle daha kolay yırtılır.

Dalak alınırsa ne olur?

Eldivenli bir sağlık çalışanı lila tişörtlü bir kişinin üst koluna enjeksiyon yapıyor
Dalağı alınan kişilere NHS her yıl grip aşısı başta olmak üzere ek aşılar önerildiğini belirtir. Fotoğraf: FRANK MERIÑO / Pexels

Dalağın ameliyatla alınmasına splenektomi denir; dalak hasarlıysa, hastaysa ya da çok büyümüşse gerekebilir. İnsan dalaksız yaşayabilir, fakat bağışıklık zayıflar. NHS bu nedenle dalağı alınan kişilere her yıl grip aşısı başta olmak üzere ek aşılar önerildiğini, yüksek ateş gibi enfeksiyon işaretlerine ve hayvan ya da kene ısırıklarına karşı dikkatli olunması gerektiğini yazar. Hangi aşıların ve önleyici ilaçların gerektiğine kişinin kendi hekimi karar verir.

Ne zaman doktora gidilmeli?

  • Hemen acile (112): karına darbe, trafik ya da spor kazası, kaburga kırığı sonrası sol kaburgalar arkasında ağrı ve dokununca hassasiyet, buna eşlik eden baş dönmesi ve hızlı kalp atışı. NHS’ye göre yırtılmış dalak hayatı tehdit eden bir kanamaya yol açabilir ve yırtılma kazadan haftalar sonra da olabilir.
  • Randevu alarak: sol üst karında süren rahatsızlık, az yemekle doyma, sık enfeksiyon ya da açıklanamayan halsizlik.
  • Dalağı alınmış kişiler: ateş yükseldiğinde ya da bir hayvan ısırdığında beklemeden.

Sıkça sorulan sorular

Dalak olmadan yaşanır mı?

Evet. Bazı insanlar dalaksız doğar, bazılarının dalağı hastalık ya da yaralanma nedeniyle alınır. Karaciğer görevlerin bir kısmını üstlenir, ancak enfeksiyon riski ömür boyu yüksek kalır.

Dalak ağrısı nerede hissedilir?

NHS’ye göre genellikle sol kaburgaların arkasında hissedilir ve bölgeye dokununca hassasiyet olabilir.

Dalak kan yapar mı?

NHS ve Cleveland Clinic dalağın kan işlerini üretim değil ayıklama ve denge olarak anlatır: yaşlanmış alyuvarları dolaşımdan çeker, kan hücrelerinin düzeyini dengeler. Ürettiği hücreler ise savunmadaki akyuvarlar ve onların yaptığı antikorlardır.

Sağlık uyarısıBu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı, tedavi ya da bir hekimin muayenesinin yerine geçmez. İçerik InFreza tarafından, yazının sonunda listelenen kaynaklara dayanarak hazırlanmıştır ve bir hekim tarafından incelenmemiştir. Şikâyetiniz varsa, ilaç ya da tedavinizde değişiklik düşünüyorsanız doktorunuza veya eczacınıza danışın. Acil durumlarda 112'yi arayın.

Kaynaklar

Bu yazı faydalı oldu mu?

Yazar

InFreza

533 yazı

InFreza; teknoloji, bilim, sağlık, otomobil, felsefe, sanat ve dizi-film konularında Türkçe açıklayıcı yazılar ve rehberler yayımlayan bir içerik sitesidir. Yazılar yayımlanmadan önce kaynak, bağlantı ve biçim kontrollerinden geçer; yararlanılan kaynaklar yazıların sonundaki…