İçeriğe geç
Akış

Çinko Eksikliği Belirtileri: Vücut Hangi Sinyalleri Verir?

Çinko eksikliği belirtileri nelerdir? Saç dökülmesi, tat ve koku kaybı, geç iyileşen yaralar, risk grupları, çinkolu besinler ve doktora gitme zamanı.

Buz üzerinde limon dilimiyle servis edilen taze istiridyeler
Kısa cevap: Çinko eksikliğinin en sık anılan belirtileri sık enfeksiyon, saç dökülmesi, iştahsızlık, tat ve koku almada bozulma, geç iyileşen yaralar ve cilt yaralarıdır. Çocuklarda büyüme yavaşlayabilir. Bu belirtilerin çoğu başka nedenlerle de görüldüğü için kesin bilgi ancak hekimin değerlendirmesi ve gerekirse kan testiyle alınır.

Saç dökülmesi ya da tatların eskisi gibi gelmemesi tek başına çinkoyu düşündürmez; asıl soru, hangi belirtilerin bir arada görüldüğü ve kimin risk grubunda olduğudur. Aşağıda belirtileri vücuttaki görevle eşleştiren bir tablo, risk gruplarının listesi ve çinko eksikliği belirtileri fark edildiğinde hangi durumda doktora gidileceğini gösteren bir kontrol listesi var.

İçindekiler (8 başlık)
  1. Çinko vücutta ne işe yarar?
  2. Çinko eksikliği belirtileri nelerdir?
  3. Çinko eksikliği neden olur?
  4. Kimler daha çok risk altında?
  5. Hangi besinlerde çinko var?
  6. Çinko takviyesi kendi başına alınır mı?
  7. Ne zaman doktora gitmeli?
  8. Sık sorulan sorular

Çinko vücutta ne işe yarar?

Çinko, vücutta demirden sonra en çok bulunan eser elementtir ve MedlinePlus’a göre hücrelerin neredeyse hepsinde yer alır. Bağışıklık sisteminin düzgün çalışması, hücre bölünmesi ve büyümesi, yara iyileşmesi ve karbonhidratların parçalanması için gereklidir.

Koku ve tat duyusu da çinkoya bağlıdır; gebelik, bebeklik ve çocukluk döneminde ise normal büyüme ve gelişme için ihtiyaç artar. Bu yüzden eksikliğin belirtileri tek bir organda değil, cilt, saç, iştah ve savunma sistemi gibi birbirinden uzak alanlarda görülür. Bağışıklık hücrelerinin nasıl çalıştığını merak ediyorsanız bağışıklık sistemi nasıl çalışır yazısı bu bağlantıyı açıklıyor.

Çinko eksikliği belirtileri nelerdir?

Ahşap saç fırçasının dişlerine takılmış saç tellerini elleriyle ayıklayan bir kişi
Saç dökülmesi, MedlinePlus’ın çinko eksikliği belirtileri arasında saydığı yakınmalardan biridir. Fotoğraf: Towfiqu barbhuiya / Pexels

MedlinePlus’ın listelediği belirtiler, çinkonun görevleriyle birebir örtüşür. Tablo, her belirtinin hangi işlevin aksamasıyla ilgili olduğunu gösterir:

Belirtiİlgili görevGündelik örnek
Sık enfeksiyonBağışıklıkSoğuk algınlığının art arda gelmesi
Saç dökülmesiHücre yenilenmesiTarakta normalden fazla saç
İştahsızlıkTat ve kokuSevilen yemeğin çekici gelmemesi
Tat ve koku bozukluğuDuyu hücreleriKahvenin kokusunu zayıf almak
Geç iyileşen yaralarYara onarımıKüçük bir kesiğin haftalarca kapanmaması
Cilt yaralarıDeri yenilenmesiAğız çevresinde veya ellerde yaralar
Karanlıkta görme güçlüğüGörmeAkşam karanlığında yolu seçememek
Yavaş büyümeBüyüme ve gelişmeÇocuğun boy artışının yavaşlaması

Erkeklerde hipogonadizm, yani testislerin yeterince hormon üretmemesi de MedlinePlus’ın saydığı belirtiler arasındadır. Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulu, çinkonun bağışıklık hücrelerinin büyümesini desteklediğini, bu yüzden hafif ya da orta düzey bir eksikliğin bile enfeksiyonlara karşı savunmayı yavaşlatabileceğini belirtir.

Çinko eksikliği neden olur?

Harvard’ın beslenme kaynağına göre çinko eksikliği yaygın değildir ve en çok çinkoyu iyi emilemeyen kişilerde görülür. Yani sorun çoğu zaman tabaktaki miktardan çok bağırsağın onu alıp alamamasıdır.

  • İltihabi bağırsak hastalığı gibi sindirim sistemi hastalıkları
  • Mide veya bağırsak ameliyatı geçirmiş olmak
  • Uzun süren ya da şiddetli ishal
  • Kronik karaciğer veya böbrek hastalığı
  • Alkol kullanım bozukluğu: emilim azalır, idrarla kayıp artar

Bitkisel besinlerdeki fitatlar da çinkoya bağlanarak emilimini düşürür. Örneğin aynı miktarda çinko içeren iki öğünden biri kırmızı et, diğeri yalnızca tam tahıl ve baklagilse, vücut ikincisinden daha az çinko alır.

Kimler daha çok risk altında?

Hasır altlık üzerinde mısır, fasulye, avokado ve sebzelerle dolu iki vejetaryen yemek kasesi
Et içermeyen öğünlerde çinko yalnızca emilimi daha düşük bitkisel kaynaklardan gelir. Fotoğraf: Alesia Kozik / Pexels

Risk, ihtiyacın arttığı ya da emilimin düştüğü dönemlerde yükselir. Harvard’ın saydığı gruplar şunlardır:

  1. Gebeler ve emziren kadınlar: bebeğin ihtiyacı nedeniyle gereksinim artar.
  2. Bebekler: anne sütündeki çinko miktarı düşüktür; inek sütündeki kalsiyum ve fosfor emilimi azaltabilir.
  3. Vejetaryen ve veganlar: çinko yalnızca emilimi daha düşük bitkisel kaynaklardan gelir.
  4. Alkol kullanım bozukluğu olanlar.
  5. Sindirim sistemi hastalığı olanlar veya bu bölgeden ameliyat geçirenler.

Bu gruplarda başka eksiklikler de sık görülür; özellikle bitkisel ağırlıklı beslenenlerde B12 eksikliği belirtileri ve demir eksikliği belirtileri de benzer yakınmalarla karışabilir.

Hangi besinlerde çinko var?

Pembe zemin üzerinde cam kavanozlarda nohut, mercimek, maş fasulyesi ve kabak çekirdeği
Nohut, mercimek ve çekirdekler bitkisel çinko kaynaklarıdır; emilimleri hayvansal kaynaklardan düşüktür. Fotoğraf: Antoni Shkraba / Pexels

MedlinePlus’a göre hayvansal proteinler iyi çinko kaynağıdır: dana, domuz ve kuzu eti balıktan daha fazla çinko içerir, tavuğun koyu renkli eti de açık renkli etinden zengindir. Harvard ayrıca istiridye, yengeç ve ıstakoz gibi kabuklu deniz ürünlerini ve çinko eklenmiş kahvaltılık gevrekleri sayar.

Kuruyemişler, tam tahıllar, baklagiller ve maya da kaynak listesinde yer alır, ancak bitkilerdeki çinko hayvansal kaynaklardakinden daha zor emilir. Meyve ve sebzeler iyi kaynak sayılmaz. Pratik bir örnek: haftalık menüsünde hiç et ve deniz ürünü olmayan biri, çinkoyu nohut, mercimek, kabak çekirdeği ve tam tahıllardan düzenli almaya özen göstermelidir.

Çinko takviyesi kendi başına alınır mı?

Hayır, belirtiye bakarak kendi başına takviyeye başlamak önerilmez. MedlinePlus, yüksek miktarda çinko takviyesinin ishal, karın krampı ve kusmaya yol açabileceğini, uzun süreli fazla alımın ise bakır, demir veya magnezyum eksikliğine neden olabileceğini yazar.

Harvard da besinlerden fazla çinko alındığına dair bir rapor olmadığını, zehirlenmenin neredeyse yalnızca takviyelerden kaynaklandığını vurgular. Çinko içeren burun spreyleri ve jelleri kullananlarda koku kaybı bildirilmiştir. Takviye gerekip gerekmediğine ve hangi miktarın uygun olduğuna hekim karar verir, bu nedenle burada miktar verilmez.

Ne zaman doktora gitmeli?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir aile hekimine başvurmak doğru adımdır:

  • Tat veya koku kaybı birkaç haftadır sürüyor ve bir soğuk algınlığıyla açıklanamıyor.
  • Küçük yaralar olağandan çok geç kapanıyor ya da ciltte nedeni belirsiz yaralar çıkıyor.
  • Art arda enfeksiyon geçiriyorsunuz.
  • Çocuğunuzun büyümesi yavaşladı veya iştahı uzun süredir kötü.
  • Sindirim hastalığınız, uzun süren ishaliniz ya da mide-bağırsak ameliyatı geçmişiniz var ve yukarıdaki belirtilerden biri eşlik ediyor.

Çinko takviyesi kullanırken şiddetli karın ağrısı, kusma veya ishal başlarsa takviyeyi bırakıp sağlık kuruluşuna danışın. Bu belirtiler magnezyum eksikliği gibi başka mineral sorunlarıyla da karışabildiği için tanıyı hekim koyar.

Sık sorulan sorular

Çinko eksikliği nasıl anlaşılır?

Belirtiler tek başına yeterli değildir. Hekim yakınmaları, beslenme düzenini ve risk durumunu değerlendirir, gerekirse kan testi ister.

Çinko eksikliği saç dökülmesi yapar mı?

Evet, MedlinePlus saç kaybını çinko eksikliği belirtileri arasında sayar. Ancak saç dökülmesinin demir eksikliği, tiroid sorunları ve stres gibi çok sayıda başka nedeni de vardır.

Çinko eksikliği nelere sebep olur?

Bağışıklığın zayıflaması, yaraların geç iyileşmesi, tat ve koku bozukluğu ve çocuklarda büyüme geriliği en bilinen sonuçlarıdır.

Vejetaryenlerde çinko eksikliği daha mı sık?

Harvard, vejetaryen ve veganları risk grubunda sayar, çünkü bitkisel çinkonun emilimi daha düşüktür. Bu, her vejetaryende eksiklik olacağı anlamına gelmez.

Sağlık uyarısıBu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı, tedavi ya da bir hekimin muayenesinin yerine geçmez. İçerik InFreza tarafından, yazının sonunda listelenen kaynaklara dayanarak hazırlanmıştır ve bir hekim tarafından incelenmemiştir. Şikâyetiniz varsa, ilaç ya da tedavinizde değişiklik düşünüyorsanız doktorunuza veya eczacınıza danışın. Acil durumlarda 112'yi arayın.

Kaynaklar

Bu yazı faydalı oldu mu?

Yazar

InFreza

537 yazı

InFreza; teknoloji, bilim, sağlık, otomobil, felsefe, sanat ve dizi-film konularında Türkçe açıklayıcı yazılar ve rehberler yayımlayan bir içerik sitesidir. Yazılar yayımlanmadan önce kaynak, bağlantı ve biçim kontrollerinden geçer; yararlanılan kaynaklar yazıların sonundaki…