İçeriğe geç
Akış

Böbrekler Nasıl Çalışır? Nefron, İdrar Oluşumu ve Görevleri

Böbrekler nasıl çalışır? Nefronların kanı nasıl süzdüğünü, idrarın nasıl oluştuğunu, böbreklerin görevlerini ve onları korumanın yollarını öğrenin.

Böbrekler nasıl çalışır yazısının kapağı: masada duran böbrek ve damar maketi ile diğer organ modelleri
Kısa cevap: Böbrekler kanı süzerek çalışır: Her böbrekteki yaklaşık bir milyon nefron, kandaki atıkları ve fazla suyu ayırıp idrara dönüştürür, vücudun ihtiyaç duyduğu su ve mineralleri ise kana geri kazandırır. Bunun yanında tansiyonu, kan hücresi yapımını ve kemik sağlığını etkileyen hormonlar üretirler.

Böbrekler yumruk büyüklüğünde iki organdır, ama yaptıkları iş boyutlarının çok üzerindedir. ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü’ne (NIDDK) göre böbrekler her dakika yaklaşık yarım su bardağı kanı süzer. Bu yazıda böbreklerin nerede olduğunu, kanın böbrekte adım adım nasıl temizlendiğini, idrarın nasıl oluştuğunu ve süzme dışındaki görevlerini bulacaksınız.

İçindekiler (7 başlık)
  1. Böbrekler nerededir ve neye benzer?
  2. Nefron: Böbreğin süzgeci
  3. Kanın böbrekteki yolculuğu
  4. Böbrekler günde ne kadar kan süzer?
  5. Böbreklerin görevleri nelerdir?
  6. Böbrekleri sağlıklı tutmak için neler yapılabilir?
  7. Sıkça sorulan sorular

Böbrekler nerededir ve neye benzer?

NIDDK’ye göre böbrekler, kaburgaların hemen altında, omurganın iki yanında yer alan fasulye biçimli iki organdır. Cleveland Clinic de böbreklerin bel bölgesinde, bağırsaklar ile diyafram arasında bulunduğunu, kırmızımsı kahverengi olduğunu ve her birinin yaklaşık bir yumruk büyüklüğünde olduğunu belirtir.

Böbreğin dışını, onu darbelere karşı koruyan ve yerinde tutan bir kapsül sarar. İçinde iki ana katman bulunur: dıştaki korteks ve içteki medulla. Medulladaki piramit biçimli yapılar (papillalar), oluşan idrarı huni şeklindeki böbrek havuzuna (pelvis) aktarır. Her böbreğin üstünde, stresle başa çıkmamıza yardım eden kortizol gibi hormonlar üreten bir böbrek üstü bezi oturur.

Nefron: Böbreğin süzgeci

Böbreğin asıl işi, nefron denen mikroskobik birimlerde yapılır. NIDDK’ye göre her böbrekte yaklaşık bir milyon nefron bulunur ve her nefron iki parçadan oluşur:

  • Glomerül: Küçük kan damarlarından oluşan bir yumak. Kanın ilk süzüldüğü yerdir; kan hücreleri ve protein gibi büyük moleküller kanda kalırken su, atıklar ve küçük moleküller süzülür.
  • Tübül: Süzülen sıvının içinden geçtiği ince bir kanal. Vücudun ihtiyaç duyduğu su, besinler ve mineraller burada geri emilerek kana döndürülür; geride kalan atık ve fazla su idrar olur.

Glomerül kaba bir süzgeç gibi çalışır, tübül ise seçici bir geri dönüşüm tesisi gibi. Bu iki aşamalı sistem, vücudun değerli maddeleri kaybetmeden atıklardan kurtulmasını sağlar.

Kanın böbrekteki yolculuğu

Elde tutulan, iç yapısını ve damarlarını gösteren kesitli bir böbrek maketi
Kan böbreğe böbrek atardamarıyla girer, nefronlarda süzülür ve temizlenmiş olarak toplardamarla geri döner. Fotoğraf: Robina Weermeijer / Unsplash

Böbreklerin nasıl çalıştığını en iyi, bir damla kanın izlediği yol anlatır:

  1. Giriş: Kan, böbreğe büyük bir damar olan böbrek atardamarıyla (renal arter) gelir. Cleveland Clinic’e göre dinlenme hâlinde böbreklere her dakika 1,2 litre kadar kan pompalanır; bu kanı pompalayan kalptir.
  2. Süzme: Atardamar giderek incelen dallara ayrılır ve kan glomerüllere ulaşır. Burada su, atıklar ve küçük moleküller kandan süzülür.
  3. Geri kazanım: Süzülen sıvı tübüllerden geçerken suyun ve mineral, besin gibi gerekli maddelerin büyük kısmı kana geri emilir.
  4. İdrarın oluşması: Tübülde kalan atıklar ve fazla su idrar olarak toplama kanallarına, oradan böbrek havuzuna geçer.
  5. Çıkış: Temizlenen kan, böbrek toplardamarıyla (renal ven) dolaşıma döner. İdrar ise üreter denen kaslı kanallarla mesaneye iner ve idrara çıkılana kadar orada depolanır.

Bu işlem durmadan sürer. Cleveland Clinic’e göre böbreklerin vücuttaki kanın tamamını süzmesi yaklaşık bir saat sürer.

Böbrekler günde ne kadar kan süzer?

Rakamlar, sistemin ne kadar verimli olduğunu gösterir. NIDDK’ye göre iki böbrek birlikte günde yaklaşık 150 quart (yaklaşık 140 litre) kanı süzer; bundan yalnızca 1–2 quart, yani kabaca 1–2 litre idrar oluşur. Süzülen sıvının geri kalanı, yani büyük çoğunluğu, kana geri döner.

İdrarla atılan maddeler arasında Cleveland Clinic’in saydığı başlıca atıklar şunlardır: proteinlerin parçalanmasıyla oluşan azotlu atık üre, kaslardan kaynaklanan kreatinin ve asitler. Bu atıklar kanda birikirse vücudun işleyişi bozulur.

Böbreklerin görevleri nelerdir?

Böbrekler yalnızca idrar üretmez. NIDDK ve Cleveland Clinic’e göre başlıca görevleri şunlardır:

GörevNasıl yapar?
Atıkları atmakÜre, kreatinin ve asitleri kandan süzüp idrarla dışarı atar.
Sıvı dengesini korumakVücuttaki su fazlaysa daha çok, azsa daha az idrar üretir.
Mineral dengesini korumakSodyum, potasyum, kalsiyum ve fosfor düzeylerini dengede tutar.
Asit-baz dengesini korumakFazla asidi atarak kanın pH değerini dengeler.
Tansiyonu düzenlemekKan basıncını artıran renin adlı proteini üretir.
Kan yapımını desteklemekKemik iliğinin kırmızı kan hücresi üretmesini sağlayan eritropoietin hormonunu üretir.
Kemik sağlığını desteklemekKalsiyum emilimine yardım eden D vitamini biçimi kalsitriolü üretir.
Şeker üretmekKanda yeterli şeker yoksa glikoz üretebilir.

Bu görevler, böbrek sorunlarının neden tansiyon yüksekliği, kansızlık ya da kemik sorunları gibi ilk bakışta böbrekle ilgisiz görünen sonuçlar doğurabildiğini açıklar.

Böbrekleri sağlıklı tutmak için neler yapılabilir?

Açık gri zemin üzerinde duran metal kapaklı cam bir tuzluk
Cleveland Clinic, böbrek sağlığı için önerdiği adımlar arasında fazla tuzu azaltmayı da sayar. Fotoğraf: Олександр К / Unsplash

Cleveland Clinic, böbrek sorunlarının çoğunun erken dönemde belirti vermediğini vurgular. İlerleyen dönemde köpüklü ya da koyu renkli idrar, idrarda kan, sık idrara çıkma, göz çevresinde veya ayak bileklerinde şişlik, kaşıntılı kuru cilt, kas krampları, yorgunluk ve iştahsızlık görülebilir. Bu tür değişiklikler fark edildiğinde doktora başvurmak gerekir.

Aynı kaynağa göre böbrek sorunları için en yüksek risk diyabet ve yüksek tansiyon hastalarındadır. Cleveland Clinic’in böbrek sağlığı için önerdiği genel adımlar şunlardır: tütün ürünlerinden uzak durmak, fazla tuzu azaltmak, su içmek, günlük fiziksel aktiviteyi artırmak, sağlıklı bir kiloyu korumak, tansiyonu ve diyabet varsa kan şekerini takip etmek ve bazı ağrı kesicileri (NSAİİ) gereğinden sık kullanmamak. Cleveland Clinic ayrıca susuz kalmanın böbrek papillalarına zarar verebileceğini belirtir. Ailesinde böbrek hastalığı olanların ve diyabet, kalp hastalığı ya da yüksek tansiyonu bulunanların böbrek fonksiyonlarını düzenli olarak kontrol ettirmesi önerilir.

Sıkça sorulan sorular

Tek böbrekle yaşanır mı?

Evet. Cleveland Clinic’e göre insan tek böbrekle de sağlıklı bir yaşam sürebilir. Tek böbrekle yaşayanların düzenli kontrollerini aksatmaması önemlidir.

Böbrekler hangi hormonları üretir?

Böbrekler tansiyonu yükselten renini, kırmızı kan hücresi yapımını uyaran eritropoietini ve kalsiyum emilimine yardım eden, D vitamininin aktif bir biçimi olan kalsitriolü üretir.

Böbrek sorunu olduğu nasıl anlaşılır?

Erken dönemde çoğu zaman belirti olmadığı için en güvenilir yol idrar tahlili ve kan testleridir. Cleveland Clinic’e göre bu testler idrarda protein veya kan olup olmadığını ve glomerüllerin kanı ne kadar iyi süzdüğünü gösterir; gerekirse ultrason gibi görüntüleme yöntemleri kullanılır.

Sağlık uyarısıBu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı, tedavi ya da bir hekimin muayenesinin yerine geçmez. İçerik InFreza tarafından, yazının sonunda listelenen kaynaklara dayanarak hazırlanmıştır ve bir hekim tarafından incelenmemiştir. Şikâyetiniz varsa, ilaç ya da tedavinizde değişiklik düşünüyorsanız doktorunuza veya eczacınıza danışın. Acil durumlarda 112'yi arayın.

Kaynaklar

Bu yazı faydalı oldu mu?

Yazar

InFreza

537 yazı

InFreza; teknoloji, bilim, sağlık, otomobil, felsefe, sanat ve dizi-film konularında Türkçe açıklayıcı yazılar ve rehberler yayımlayan bir içerik sitesidir. Yazılar yayımlanmadan önce kaynak, bağlantı ve biçim kontrollerinden geçer; yararlanılan kaynaklar yazıların sonundaki…

Yorumlar (1)

Bu yazı yorumlara kapatıldı.